2023: Het 17e jaar dat persvrijheid is afgenomen

Het afgelopen jaar wat het 17e jaar op rij dat de persvrijheid wereldwijd is afgenomen. Journalisten worden in steeds meer landen bedreigd, gecensureerd, gevangengezet of zelfs vermoord.

Conflicten en oorlogen maken het werk van journalisten extra zwaar en gevaarlijk. Juist in die situaties is het belangrijk dat journalisten hun werk kunnen blijven doen en mensen toegang hebben tot betrouwbare informatie en onafhankelijk nieuws.

In 2023 is heel duidelijk geworden dat een vest en helm met 'Press' erop bijna niks meer betekent in conflictgebieden als Oekraïne en Palestina. In het conflict tussen Israël en Hamas zijn tussen 7 oktober en 4 december 63 journalisten omgekomen

. Dat is een groot aantal, zeker als je kijkt naar het feit dat er in heel 2022

wereldwijd 67 journalisten zijn gedood. Daarnaast zijn er in Gaza minstens 11 journalisten gewond geraakt, 3 journalisten vermist en 19 journalisten gearresteerd.

Ook in Oekraïne gaan de gevechten nog altijd door waarbij journalisten aan de frontlinie hun leven riskeren om verslag te doen van de situatie. Velen zijn naar het buitenland gevlucht en werken vanuit daar.

Naast Palestina en Oekraïne zijn er heftige conflicten gaande in Soedan en de Democratische Republiek Congo (DRC). In Soedan is sinds april 2023 de oorlog tussen de Soedanese strijdkrachten (het staatsleger) en de milities van de Rapid Support Forces (RSF) weer opgelaaid. Hier zijn veel gerichte aanvallen op journalisten geregistreerd. Deze aanvallen bestaan uit onder andere plundering van apparatuur en diefstal van geld. Maar ook worden journalisten bedreigd die verslag doen van incidenten waarbij vooral de milities van de RSF betrokken zijn. Daarnaast heeft de situatie in conflictgebieden zoals Darfur geleid tot een black-out van de media, wat ons blind maakt voor wat er precies gebeurd.

Bijna dezelfde situatie is gaande in de oostelijke provincies van DRC, waar met bijna 7 miljoen ontheemde mensen een grote humanitaire crisis plaatsvindt. Het is erg gevaarlijk voor onafhankelijke media en journalisten om verslag te doen van de conflicten. De provincies Ituri en Noord-Kivu zijn sinds mei 2021 onder een 'staat van beleg' geplaatst. Hier kunnen journalisten 'werken' maar worden dringend verzocht zich aan te sluiten bij de FARDC (de strijdkrachten van de Democratische Republiek Congo). Ook wordt hen verzocht zich te scharen achter de officiële verklaringen van de Congolese regering.

Ondanks deze omstandigheden blijven journalisten risico's aangaan om de waarheid naar buiten de brengen. En dat is belangrijk. Ook al luistert de wereld soms nauwelijks en komt ze niet in actie, het blijft van groot belang te weten wat er speelt. Niet alleen voor ons, maar al helemaal voor de mensen die op de vlucht zijn. Zo kunnen zij te weten komen waar hulp te krijgen is en waar het veilig(er) is om naartoe te gaan.

Ook in Nederland, een democratisch land, neemt het geweld tegen journalisten toe. In oktober kreeg journalist Tim Hofman te maken met een doodsbedreiging op zijn werk bij BNNVARA. Maar er worden ook steeds vaker juridische stappen ondernomen tegen media en journalisten. Bijna 50% van de journalisten en ruim 90% van de Nederlandse hoofdredacties heeft hiermee te maken . Nu wordt het recht gebruikt als middel om te censureren, terwijl het is bedoeld om ons te beschermen en mensen ter verantwoording te roepen.

En van de meest zorgwekkende en gebruikte juridische stappen zijn zogeheten Strategic Lawsuits Against Public Participation (SLAPPs). Dit zijn rechtszaken met het doel om journalisten en onafhankelijke media te intimideren en hen het zwijgen op te leggen. Dit doen ze door hen hoge financiële kosten te jagen en hun tijd in te nemen met de verdediging. Zo heeft het Financieel Dagblad nu te maken met een SLAPP door de publicatie van twee artikelen die smaad zouden aanrichten. De intimiderende tactieken die worden gebruikt, bevestigen opnieuw dat er momenteel niet genoeg bescherming is tegen juridische intimidatie als deze.

De EU Anti-SLAPP richtlijn beschermt doelwitten tegen het toenemende gebruik van ongegronde en onrechtmatige gerechtelijke procedures. Over deze richtlijn is de afgelopen maanden op EU-niveau onderhandeld. Deze richtlijn zal in 2024 in werking treden. Het is een belangrijke stap in het gevecht tegen juridische intimidatie van journalisten. Binnen twee jaar moet deze in alle EU lidstaten, waaronder Nederland, omgezet worden naar nationale wetgeving.

De Tweede Kamerverkiezingen hebben laten zien dat de meerderheid van Nederland de Partij voor de Vrijheid (PVV) graag ziet regeren. Er is nog geen coalitie gevormd. Hierdoor weten we nog niet precies wat dit gaat betekenen voor de persvrijheid en persveiligheid in Nederland, maar ook wereldwijd. Volgens de persvrijheidmeter toont aan dat de standpunten van de PVV veelal negatief zijn wat betreft persvrijheid. Zo zeggen zij in hun verkiezingsprogramma de financiering van de publieke omroep te willen afschaffen en wordt er geen aandacht besteed aan het garanderen van de veiligheid van journalisten. De mogelijke coalitiepartners, VVD, NSC en BBB, delen deze standpunten niet. Zij willen een positieve bijdrage leveren aan persvrijheid.